Eindhoven, boomtown onder hoogspanning

Geplaatst door

Op 28 juli bezocht Nieuw Functionalisme Eindhoven. De stad groeit sinds een paar jaar in hoog tempo, vooral dankzij het succes van het hightechcluster rondom de grote maakbedrijven ASML, Philips en VDL. Eindhoven biedt daarmee een ander model van stedelijke groei dan Nederlandse groeibriljanten als Utrecht en Amsterdam. Wij waren benieuwd hoe de nieuwe groeiperiode van Eindhoven aangewend wordt om de stad klaar te maken voor de toekomst. In de loop van de dag werd het ons duidelijk dat de gebiedsontwikkeling in Eindhoven op volle toeren draait, maar dat er nog wel een ruimtelijke ordeningsvraagstuk ligt. De opgaven die voortvloeien uit de groei van de Brainport vragen om antwoorden op regionale en zelfs nationale schaal.

Jeroen van de Ven, inwoner van Eindhoven en planoloog bij de gemeente Venlo, leidde onze groep langs een aantal locaties in Eindhoven: het stationsgebied, Brainport Development, de Brainport Industries Campus, stadsuitbreiding Meerhoven en Strijp-S. Jeroen vertelde ons over de ontwikkeling van Eindhoven van landstadje tot centrum van elektrotechnische industrie en kennisontwikkeling. Eindhoven kwam enkele decennia later tot ontwikkeling dan de textiel- en metaal- en machinebouwsteden als Enschede, Hengelo, Helmond en Tilburg. Philips kon als veruit de belangrijkste werkgever grote invloed uitoefenen op de groei van de stad. Ook werden meer dan in andere industriesteden naoorlogse stedenbouwkundige concepten radicaal doorgevoerd. Het maakte van Eindhoven een zeer ruim opgezette autostad met een relatief groot oppervlakte. De afstand vanaf het station naar de noordelijke stadsrand bedraagt maar liefst zes kilometer, met voornamelijk naoorlogse uitbreidingswijken rondom het oude dorp Woensel. Voor een stad als Eindhoven is deze structuur deels een gegeven. Maar tegelijk is er het besef dat voor de aantrekkelijkheid van de stad meer stedelijkheid nodig is en dat ruimte voor meer woningen en werkruimte deels ook binnen de bestaande stad gevonden moet worden.

Verbeelding van de plannen in de ontwikkelvisie Fellenoord – Knoop XL (© KCAP)

Stationsgebied Internationale Knoop XL

Rondom Eindhoven Centraal krijgt deze verdichting intussen gestalte. De diverse ontwikkelingen hier vormen onder de noemer Internationale Knoop XL gezamenlijk één van de grootste binnenstedelijke verdichtingsgebieden van Nederland. Architect Marten Wassmann was eerder bij BenthemCrouwel verantwoordelijk voor een deel van het ontwerp van de Amsterdamse Noord/Zuidlijnstations en is nu eigenaar van zijn eigen bureau Gateways. Hij vertelde ons over de bouwplannen rondom het station.

De verkeersjungle op Fellenoord, aan de noordzijde van het station, verandert in een verzameling zeer intensief bebouwde stadsblokken. Aan de zuidzijde verrijzen ook verschillende gebouwen, deels met hoogbouw. Zowel in stedenbouwkundige vorm als in de openbare ruimte blijkt het lastig om tussen de verschillende projecten in het stationsgebied samenhang te realiseren. Ook dreigt te weinig ruimte over te blijven voor infrastructuur en voorzieningen. Voor Knoop XL is er een ontwikkelvisie van KCAP en voor het centrum als geheel is een verdichtingsvisie van de hand van supervisor binnenstad, Winy Maas. In de visie van Maas is verbijzondering tot standaard verheven. Ook de visie voor Knoop XL kent een verzameling deels ten opzichte van elkaar gedraaide torens. Leidt dit tot een spannend stadssilhouet, of wordt het een architectuurkermis zonder samenhang? Binnen Knoop XL is de gewenste verbinding tussen beide zijden van het spoor nog niet geregeld en een nieuw centraal busstation en ondergrondse fietsenstalling kunnen nog slechts met grote moeite en kostbaar en technisch ingewikkeld ingepast worden. Bij ons rees de vraag of hier niet noodzaak is aan een flinke voorinvestering, los van de bouwprojecten, door bijvoorbeeld het busstation onder de sporen aan de westzijde van het station te realiseren. Daarmee zou direct een gewenst openbare ruimteverbinding tussen binnenstad en Fellenoord gerealiseerd kunnen worden.

Brainport Development

Net ten westen van het bekende Strijp-S ligt Strijp-T. Hier is het samenwerkingsverband Brainport Eindhoven gevestigd. Didier Barrois, programmamanager Brainport Development, vertelde ons over de wijze waarop Brainport werkt. Veel meer dan een ontwikkelprogramma is het een samenwerkingsverband tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden. Didier schetste een beeld van het brede economische ecosysteem in de regio Eindhoven. De regio is nu veel minder dan vroeger afhankelijk van één bedrijf. Brainport probeert ook zoveel mogelijk te voorkomen dat er een intern afhankelijke monocultuur ontstaat. Duidelijk werd dat ondanks een inzet op verbreden van de basis veel van de groei afhankelijk is van de productie van machines voor halfgeleiders door ASML. ASML verwacht de komende tien jaar direct en indirect 70.000 banen te creëren in de regio Eindhoven. Dat vertaalt zich in een bevolkingsgroei die daar minimaal het dubbele van is en een bijbehorende behoefte aan woningen, voorzieningen en infrastructuur.

Twee vragen vanuit onze groep waren: hoe robuust is de Eindhovense economie als zoveel afhankelijk is van het succes van één bedrijfstak en hoe gaat de regio ruimte bieden aan deze enorme groei? De eerste vraag laat zich eenvoudig beantwoorden. Zo lang het goed gaat met ASML, gaat het goed met Eindhoven. De chipmaker is intussen speelbal geworden van geopolitieke belangen, die zowel positief (inzet op eigen Europese chipfabricage) als negatief (geen afzet naar China, inzet op chipfabricage in de VS) voor ASML en Eindhoven kunnen uitpakken. De brainport probeert het economisch palet wel te verbreden, maar afgezet tegen de chipreus in Veldhoven blijft dat beperkt in omvang.

Op de tweede vraag kwam geen bevredigend antwoord. Er is in de Brainport sinds 2004 geen regionale ontwikkelvisie meer gemaakt. De regionale afspraken beperken zich tot enkele snelle buslijnen en bedrijventerreinen en algemene principes voor verdichting. Het kernprobleem van de regio Eindhoven lijkt dat heel veel woningzoekenden aan de oost- en noordzijde van de stad in bestaande dorpen en steden of nieuwe ontwikkelingen terechtkomen, waarbij de hele Peel en zelfs Venlo onderdeel van het stedelijk systeem worden, terwijl werkgelegenheid zich vooral aan de west- en zuidzijde concentreert.

Woningbouw gebeurt hoofdzakelijk in suburbane dichtheden en verspreid over de regio. Dit lokt meer autogebruik uit. Intussen loopt het mobiliteitssysteem vast. De fileproblemen op de A2 zijn endemisch. De westzijde van de regio kent geen ontsluiting per spoor, terwijl aan de noord- en oostzijde van de stad vanwege lokale weerstand geen ringweg is aangelegd. Routes per snelle bus gaan dwars door de stad. Als er één regio is waar grote behoefte is aan een regionaal perspectief op urgente ruimtelijke opgaven is het Eindhoven. Het structuurplan voor Eindhoven uit 1935 zou daarvoor qua ambitie en scope inspiratie genoeg moeten zijn.

Uitbreidingsplan voor Eindhoven uit 1930 van J.M. de Casseres

Brainport Industries Campus & Meerhoven

De Brainport Industries Campus (BIC) is een grote groene doos in een strak landschappelijk ontworpen omgeving, gelegen tussen de A2 en Eindhoven Airport. Niets van de fijnmazige menging, straten met terrassen op de stoep en uitnodigende plinten waar onze groep, voor een flink deel bestaande uit Amsterdammers, automatisch op aanslaat. Dat is wat we herkennen, dit was even wennen. De doos heeft een open entree via een ruime trap, maar vanaf de buitenkant is niet te zien wat er binnen gebeurt. Daar ontvouwt zich een kolossaal gedimensioneerde hal, waarin allerlei bedrijfjes gevestigd zijn. Er werken veelal jonge ondernemers met een zeer internationale achtergrond. Her en der staan prototypes, er zijn hallen met grote machines, er is een kantine en zelfs een theater. Ver buiten het centrum, in een besloten doos met een overmaat aan ruimte, wordt hier geconcentreerd, heel gespecialiseerd werk gedaan. Het is een heel bijzonder interactiemilieu, waar we alleen maar met wat gezonde jaloezie naar konden kijken.

Toch komt de vraag naar robuustheid hier weer terug. Als de vraag naar dit soort bedrijfshuisvesting instort, wat wordt deze plek dan? Het antwoord zit hem hier niet in de aanpasbaarheid, maar meer in de herbruikbaarheid. De constructie van de bedrijfshal lijkt zo licht en demontabel dat afbraak en herbouw elders (als distributiecentrum bijvoorbeeld) eenvoudig is. Dat is in het naastgelegen Meerhoven wel anders. Toen deze Vinex-wijk werd gerealiseerd kon men zich misschien nog niet voorstellen hoe groot de groeiopgave van Eindhoven zou worden. Met de verzameling buurtjes, bestaande uit rijtjeswoningen in lage dichtheden, is de al ruime oppervlakte van Eindhoven vergroot. Zonder veel mogelijkheden voor toekomstige verdichting.

Strijp-S

Alwin Beernink, directeur Park Strijp Beheer, vertelde ons over de ontwikkeling van Strijp-S. Onze indruk was dat het spannende stuk stad dat daar verrezen is voor een groot deel te danken is aan de langdurige betrokkenheid van de de bevlogen Alwin. Hier kan menig binnenstedelijke herontwikkeling een puntje aan zuigen. De nieuwbouw is van een schaal die in een wereldstad niet zou misstaan. Er is heel vasthoudend gestuurd op het gevelbeeld. Met Adriaan Geuze als supervisor is er gekozen voor een vrij klassieke opbouw van facades, met duidelijk gearticuleerde plinten en beëindigingen en geen al te grote glasoppervlakten. Het leidt tot een rustig ogend, grootstedelijk maar toch menselijk geheel, dat heel goed aansluit op de bestaande gebouwen. Niks van de eenvormige geliktheid waar herontwikkeling van dit binnenstedelijke bedrijfsterreinen, ondanks alle inzet op ruige architectuur, behoud van relicten uit het verleden en creatieve functies toch vaak in uitmondt.

Nieuwbouw aan Philitelaan op Strijp-S

Met de lange stroken van industriegebouwen, die tussen 1916 en 1948 gebouwd zijn, was er in Strijp-S mooi materiaal om mee te werken. Maar ook de grindbetonnen kantoorgebouwen uit de jaren tachtig voegen ontspannen (waarschijnlijk ook financieel, in de zin dat ze goedkope ruimte bieden) ruimtelijkheid toe. De openbare ruimte heeft een stedelijke, groene inrichting met interessante beplanting. Beeldbepalend zijn de platanen langs de Torenallee, die na een jaar onderaan de stam zijn afgezaagd, zodat er meerdere stammen uit één boomkrans groeien. Een methode van snoeien die vroeger werd toegepast om hakhout te produceren. Het maakt dat er een mooi bladerdak boven de straat ontstaat.

Eindhoven als nationale opave

Uiteindelijk was onze conclusie dat de omvang van de groei in en rond Eindhoven van zo’n omvang is dat er sprake is van een nationale opgave. De regio staat voor ruimtelijke uitdagingen van een enorme omvang. Hoewel er in diverse projecten zeker meters gemaakt worden, en er ook veel kwaliteit aan de stad wordt toegevoegd, vraagt dat om visie en sturing op een hoger schaalniveau: stedelijk, regionaal en eigenlijk nationaal.

ASML is misschien wel een maatje te groot voor Eindhoven. In de jaren zeventig verplaatste Philips bedrijfsonderdelen naar andere regio’s. Zou de groei van de halfgeleiderproductie ook geen onderwerp van nationale industriepolitiek moeten zijn, zeker nu er vanuit de EU ingezet op de Europese productie van micro- en nanochips? Nabijheid is in de productieketen van de maakindustrie niet op dezelfde wijze van belang als in andere delen van de kenniseconomie. Zo komt de optica, onmisbaar onderdeel van de machines van ASML, nu ook al van de firma Zeiss in Baden-Württemberg. De Mijnstreek, Twente, Zuidoost-Drenthe of Groningen zouden prima bedrijfsonderdelen en R&D kunnen huisvesten. Daarmee wordt de druk op de Brainport verlicht en profiteren andere delen van ons land mee. Mogelijk ontstaan daar ook weer interessante kruisbestuivingen met lokale bedrijven en instellingen, zoals het nanolab Mesa+ van de Universiteit Twente of de chemische industrie in Heerlen-Geleen en het laboratorium voor micro- en nanotechnologie van de universiteit Aken.

Uitgaven van ASML aan toeleveranciers in Nederland en Duitsland. Bron

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s